← Bloga dön

My Blog: Post AGI · Yazı 11

Zihnin Mach 1'i

Yapay Genel Zekânın Transonik Krizinden Sağ Çıkmak

Gökhan Mergen portresi
Gökhan Mergen My Blog: Post AGI

1940'ların ortasında havacılık mühendisleri ve test pilotları, gökyüzündeki görünmez bir duvarın kâbusunu yaşıyordu. Pervaneli uçaklar ve ilk jetler ses hızına (deniz seviyesinde saatte kabaca 767 mil) yaklaştığında ortalık birden şiddetle karışıyordu. Normalde kanatların üzerinden pürüzsüzce akan hava, yer yer sıkışıp şok dalgalarına dönüşüyordu. Kumandalar kilitleniyor, göstergeler çıldırıyor, korkunç aerodinamik sarsıntılar uçak gövdelerini parça parça ediyordu. Uçakları havada dağılan birkaç pilot hayatını kaybetti. Basın bu olguya "ses duvarı" adını taktı; pek çok kişi, insan yapımı makinelerin bu duvardan sağ çıkmasının zaten mümkün olmadığına inanıyordu.

"Ses Duvarı! Uçaklarımızın kâbusu esrarengiz 'görünmez duvar'!" başlıklı karikatür: Gözleri faltaşı gibi açılmış, 1940'lardan bir test pilotu, üzerinde X-12 Experimental yazan gümüş rengi bir jetin kumanda kolunu sıkı sıkı kavramış; sarsılan jet, sıkışmış havadan oluşan kavisli bir duvara dalıyor. Bir baloncukta kumanda kolunun direndiği ve göstergelerin çıldırdığı görülüyor; uçuş test merkezinin yanında elinde not panoları olan şaşkın mühendisler yukarı bakıyor; 8 Ekim 1946 tarihli bir gazete de "Ses Duvarı mı?" diye soruyor.

Bugün insanlık, çok farklı ama şaşırtıcı derecede benzer bir eşiğe doğru son hızla ilerleyen bir medeniyetin kokpitinde, kemerleri bağlı oturuyor. Bu eşiğin adı yapay genel zekâ (AGI).

Tıpkı o ilk uçaklarda olduğu gibi, en büyük varoluşsal sınavımız AGI sonrasında kurulmuş, oturmuş bir dünyanın uzak geleceğinde olmayabilir. Asıl sınav, oraya varmak için geçmek zorunda olduğumuz çalkantılı ve sarsıcı geçişte. Zekânın "transonik rejimine" giriyoruz. Önümüzdeki on yıl, yapısal stresin zirve yaptığı yıllar olacak; toplumsal ve ekonomik çözülme ihtimali de hiç olmadığı kadar yüksek. Tarihin coşkuyu, heyecanı ve derin bir dehşeti eşit ölçüde barındıran bir anındayız.

Stres, geçişin ortasında zirve yapar. Uçuş rejimine göre sürüklemeyi gösteren, ölçeksiz bir şema: Sürükleme ve stres, yaklaşık Mach 0,8'in altındaki ses altı bölgede düşük kalıyor; yaklaşık Mach 0,8 ile 1,2 arasındaki transonik bölgede sarsıntılar ve tepkisiz kumandalarla zirve yapıyor; ardından yaklaşık Mach 1,2'nin üzerindeki ses üstü bölgede daha alçak bir düzlüğe iniyor. Yapay zekâ geçişi de aynı eğriye yerleştirilmiş: önce, kumandaları insan emeğine göre kurulmuş eski rejim; şimdi, karışık rejimler ve tepkisiz kumandalarla transonik on yıl; duvarın ötesinde ise daha pürüzsüz ama güvenli olmayan bir uçuş.

Geçişin Fiziği

Önümüzdeki on yılın neden bu kadar gerilimli geçeceğini anlamak için ses duvarının neden bu kadar ölümcül olduğuna bakmak işe yarar. Havacılıkta tehlike, ses üstü uçuşun kendisi değildi. Tehlike transonik evredeydi: Kanadın üzerindeki hava akışının bir kısmının ses üstü hıza çıktığı, bir kısmının ise ses altında kaldığı o tuhaf, kaotik ara bölgede. Bu uyumsuzluk muazzam bir sürükleme ve son derece kararsız, şiddetli şok dalgaları yaratır.

İnsanlık bugün benzer bir uyumsuzluk yaşıyor. Teknolojimiz ses üstü hızlara doğru ivmelenirken kurumlarımız, hukuki çerçevelerimiz, psikolojik uyum mekanizmalarımız ve ekonomik güvenlik ağlarımız inatla ses altında kalıyor. 20. yüzyıldan kalma bir toplumsal gövdeyle 21. yüzyılın zekâ şok dalgasının içinden geçmeye çalışıyoruz.

AGI'ın filizlendiği bu ilk yıllarda küresel sistemlerimiz üzerindeki stres en yüksek düzeyde olacak. İşlerin elden gitmesi, hesaplama gücü için kızışan jeopolitik rekabet, otonom siber silahların birdenbire yayılması, son derece gerçekçi sentetik medya yüzünden ortak hakikat zemininin aşınması, insanüstü sistemleri kontrolümüzden çıkmadan hizalamak için verilen telaşlı yarış... Bunların hepsi medeniyeti eşi görülmemiş bir sarsıntıya sokacak. Toplumumuzun perçinleri fırlayacaksa, önümüzdeki on yılda fırlayacak.

Ekonomik Şok Dalgası: Tarih Bir Şey Söylüyor, Gözlerimiz Başka

Bu transonik sarsıntının bugün en çok iliklerimize kadar hissedildiği yer, insan emeği.

Teknolojik işsizlik korkusu ne zaman dile getirilse, iktisatçılar da ben de hemen 150 yıllık iç rahatlatıcı tarihi hatırlatırız. Sanayi Devrimi'nden bu yana "Luddite yanılgısı" adının hakkını verdi: Otomasyon belirli görevleri ortadan kaldırıyor ama malların maliyetini düşürüyor, toplam zenginliği artırıyor ve kaçınılmaz olarak daha önce hayal bile edilemeyen yepyeni sektörler ve meslekler doğuruyor. Tarihe bakılırsa insanlar kalıcı olarak işsiz kalmayacak; yalnızca değer zincirinde yukarı tırmanacağız.

Yine de 150 yıllık bir tarih grafiğinin içimizi rahatlatan geniş açısıyla, şu anda kendi gözlerimizle gördüklerimiz arasında sarsıcı bir kopukluk var.

Önceki teknolojik devrimler kas gücünü otomatikleştirdi; AGI devrimi ise bilişin kendisini otomatikleştiriyor. Mekanik dokuma tezgâhı ya da montaj hattı geldiğinde insanlar beden işlerinden zihin işlerine çekildi; yönetici, analist, yazılımcı, yazar ve tasarımcı oldu. Tarladan fabrikaya, fabrikadan ofise geçtik. Ama makine kod yazmayı, hukuki dilekçe hazırlamayı, hastalık teşhis etmeyi, sanat eseri üretmeyi ve pazarlama kampanyasının stratejisini kurmayı bir insandan daha hızlı ve ucuza yapabiliyorsa, bir sonraki sığınak neresi?

İktisatçılar sonunda haklı çıksa, elli yıl sonra insanlık kıtlık sonrası bir dünyada istihdamın yeni dengesini bulmuş olsa bile, bu tarihsel teselli geçişin acımasızlığını hesaba katmıyor. Bugünkü işler, yani milyarlarca insanın bugün konut kredisini ödemek, ailesini doyurmak ve hayatına bir anlam katmak için dayandığı işler, yaklaşan şok dalgasının tam hedefinde.

Önümüzdeki on yılın dehşet verici yanı, işlerin bu kadar baş döndürücü bir hızla elden gidecek olması. Geçmişte teknolojik dönüşümler kuşaklar boyunca yaşanırdı; demircinin oğlunun tamirci olmayı öğrenecek vakti vardı. AGI'da ise bu sıkışma dalgası birkaç mali çeyreğe sığabilir. On yılda bilediği becerileri bir yapay zekâ modelinin birkaç ayda ustalıkla öğrendiğini izleyen bir yazılım mühendisi, grafik tasarımcı ya da avukat yardımcısı, içinin buz kesmesinde sonuna kadar haklı. Bugünkü istihdam modelimizin gövdesi şiddetle sarsılıyor ve uçuşun bir sonraki evresi için gereken kanatları henüz yapmış değiliz.

Duvarın Ötesi: Ses Üstünde Pürüzsüz Bir Uçuş

14 Ekim 1947'de test pilotu Chuck Yeager, Bell X-1'in kokpitindeydi. Mermi biçimli bu roket uçağında, özellikle transonik şok dalgalarına dayanabilsin diye tasarlanmış, devrim niteliğinde hareketli bir yatay dengeleyici vardı. Mach göstergesi 0,96'yı geçip 1,0'a doğru tırmanırken sarsıntı çok şiddetliydi. Sonra, Mach 1,06'da mucizevi bir şey oldu.

Sarsıntı kesildi.

Yeager'ın sonradan anlattığına göre, şok dalgasını delip geçtiği anda uçuş o kadar yumuşamıştı ki "büyükanne yukarıda oturup limonatasını yudumlayabilirdi." Demek ki o "duvar" katı bir duvar değilmiş; yalnızca çalkantılı bir eşikmiş.

Bugünkü kaygımızın öbür yakasında bekleyen heyecan verici, baş döndürücü vaat de bu. İnsanlık kurumlarını güçlendirebilir, toplumsal sözleşmeyi yeniden düşünebilir, insanların hayatta kalmasını geleneksel emeğe bağımlı olmaktan kurtarabilir ve yapay zekâyı insanın serpilip gelişmesiyle başarıyla hizalayabilirse, AGI'ın ses dalgasının ötesindeki hayat şaşırtıcı derecede pürüzsüz olabilir. Binlerce yıldır başımıza bela olan hastalıkların kökünün kazınması, temiz füzyon enerjisinin hızla kullanıma açılması, dünyadaki her çocuğa kişiye özel eğitim ve yoksulluğu ses altı geçmişten kalma bir hatıraya çeviren maddi bir bolluk artık ihtimal dâhilinde.

Kemerler Bağlı, Önümüzde On Yıl Var

Hangi çağda doğacağımızı seçemiyoruz. İnsanlık tarihinin Mach göstergesi tam 1,0'a yaklaşırken hayatta olmak da bizim gerçeküstü talihimiz.

Bugünkü işlerin yakında miadını dolduracağını görüp derin bir korkuya kapılmak gayet akılcı. Ortaya çıkan bu yeni zihinlerin neler yapabildiğini görüp nefesi kesilecek kadar hayran kalmak da bir o kadar akılcı. Bu iki duygu birbirini götürmüyor; birbirini büyütüyor.

Önümüzdeki on yıl ortak mühendislik becerimizi, empatimizi ve dayanıklılığımızı sonuna kadar zorlayacak. Kumandalar şimdiden titremeye başladı. Şok dalgası kanatlarda birikiyor. Elimizden gelen tek şey kumanda kolunu sıkıca kavramak, tasarımlarımızı anında uyarlamak ve daha önce hiç uçmadığımız bir göğe doğru duvarı delip geçerken nefesimizi tutmak.

Abone ol

Yeni yazıları e-postayla alın.

Yeni yazılar Substack üzerinden e-postayla gelir. İstediğiniz zaman abonelikten çıkabilirsiniz. E-postalar İngilizcedir. Ya da takip edin: RSS feed.

Substack'te abone ol

Yorumlar