Akşam karanlığı çökerken San Francisco’da Market Street’in yakınında durun; gelecek tek bir ses çıkarmadan geliverir. Direksiyonunda kimsenin oturmadığı beyaz, şık bir Jaguar I-PACE kavşaktan süzülerek geçer. Tavanındaki LiDAR sensörleri deli gibi döner, çevredeki sokağı milyonlarca görünmez lazer noktasıyla boyar ve yoğun bir sinir ağında olası yörüngeleri hesaplar.
Topu topu üç metre ötede, lüks gökdelenlerin gölgesinde, evsizlerin kaldırıma yığılıp kaldığı betonun üzerinde çöpler uçuşur. Karşı kaldırımda taktik yelek giymiş özel bir güvenlik görevlisi bir Carl’s Jr. şubesinin kapısında nöbet tutar; fast food’a kimin ulaşacağına o karar verir. Birkaç sokak ötede ise klimalı, kartla girilen ofislerde, milyon dolarlık maaşlar alan yirmili yaşlarındaki mühendislerden oluşan bir aristokrat sınıfı büyük bir ciddiyetle yapay genel zekâyı (AGI) inşa etmeye uğraşır: kelimenin tam anlamıyla bir makine tanrıyı.

Estetik: Neon mu, Patagonia mı?
Blade Runner, Akira ve Cyberpunk 2077 gibi görsel başyapıtlar sayesinde siberpunk, popüler kültürde bir görsel ilham panosuna indirgendi. Bitmek bilmeyen bir gece, sağanak halinde asit yağmuru, fuşya ve camgöbeği renklerde parlayan Japonca kanji ve sentetik sigara tüttüren, kara kara düşünen bir antikahraman bekliyoruz.
San Francisco ise tam tersine aydınlık, sürekli yumuşak bir kıyı sisiyle örtülü; mimarisini pastel renkli Painted Ladies evleri ile camdan ve çelikten ofis kampüsleri belirliyor. Hâkim sınıfı yüksek yakalı siber trençkotlar giymiyor; Patagonia polar yelekler ve Allbirds ayakkabılar giyiyor, Apple Watch takıyor.
Şehir, uçsuz bucaksız bir şirket kampüsünün 19. yüzyıldan kalma bir Altına Hücum kasabasıyla çarpışmasından doğmuş gibi göründüğü için insanlar yüzeyin altında olup biteni kaçırıyor. Türün neon cilasını kazıyın, karşınıza bilimkurgu yazarı Bruce Sterling’in 1980’lerde koyduğu temel tanım çıkar: “High tech, low life.” Yani ileri teknoloji, sefil hayat.
Siberpunk hiçbir zaman ışıkların ne kadar havalı göründüğüyle ilgili olmadı. Üstel teknolojik ilerleme sosyal güvenlik ağının tamamen çöküşüyle yan yana yaşandığında neler olacağına dair sosyolojik bir uyarıydı. Tanrısal teknolojik güçle çıplak, hiçbir şeyin hafifletmediği insan çaresizliği arasındaki sürtünmeyi anlatır. Bu ölçüyle bakınca San Francisco yalnızca siberpunk değil, türün başkenti.
Aristokratlar ve Makine Tanrı
William Gibson’ın siberpunk kanonunu doğuran, 1984 tarihli çığır açıcı romanı Neuromancer’da olay örgüsü Tessier-Ashpool klanının etrafında döner. Klan, yüksek teknolojili bir yerleşkeye kapanmış, dış dünyadan yalıtılmış, ultra zengin bir tekno-aristokrat hanedanıdır. Ölümsüzlüğe takıntılıdırlar ve güçlü yapay zekâları aşkın bir dijital varlıkta birleştirmeye çalışırlar.
Bugünün Körfez Bölgesi’ne bakın. Uzun ömür biyoteknolojisine, kan plazması transfüzyonlarına ve yaşlanmayı yenmeye milyonlarca dolar akıtan, kendi içine kapalı bir teknoloji aristokrasimiz var. Daha da çarpıcısı, şehrin baskın sektörü artık SaaS uygulamaları ya da sosyal medya değil; AGI’ı, yani insan bilişini bütünüyle geride bırakmak üzere tasarlanmış otonom sistemleri inşa etme yarışı.
Hayes Valley’de ya da Mission’da bir kahveciye girin; “hesaplama kümeleri”, “hizalama” ve “p(doom)” üzerine gelişigüzel sohbetlere kulak misafiri olursunuz. Sonuncusu, o gün işte inşa ettikleri teknolojinin insan ırkını kelimenin tam anlamıyla yok etmesinin istatistiksel olasılığı demek. Siberpunk edebiyatında, yapay bilinçle tanrıcılık oynayan bir elit sınıfın kibri olay örgüsünün ana motorudur. San Francisco’da ise salı sabahı stand-up toplantısından önce edilen sıradan bir sohbet.
Gözünüzün Önünde: İleri Teknoloji, Sefil Hayat
San Francisco’nun asıl gerçeküstülüğü, her gün insanın içine işleyen tezatlarında yatıyor. Uzak gelecekle kentsel çürüme burada yalnızca bir arada var olmuyor; aynı sokakta birbirine sertçe omuz atıyor:
- Otonom Kayıtsızlık: Sürücüsüz Waymo taksi filoları, SoMa ve Tenderloin’de kaldırımlara yayılmış çadır kamplarının yanından pürüzsüzce geçip gidiyor. Ruhsal kriz geçiren biri yaya geçidine daldığında aracın yapay zekâsı o insanı yalnızca uzamsal bir engel olarak algılıyor, rotasını milisaniyeler içinde yeniden hesaplıyor ve yolcusunu kişi başı 300 dolarlık omakase akşam yemeğine götürmeye devam ediyor.
- Kale Gibi Mağazalar: Lüks bir markette titanyum akıllı saatinizi dokundurup ödeme yapabilirsiniz; ama aynı sokaktaki eczane diş macununu, deodorantı ve dondurulmuş gıdaları kalın pleksiglas levhaların ve çelik zincirlerin ardına kilitliyor. En temel ihtiyaçları almak için bile cebinde fiziksel bir anahtar taşıyan bir çalışanı çağırmanız gerekiyor.
- Algoritmik Feodalizm: Elektrikli bisikletlerle dolaşan platform ekonomisi kuryelerinden oluşan koca bir alt sınıf, şehirde akıllı telefonlarındaki algoritmik talimatlar ve geri sayım sayaçlarıyla yol buluyor. Biyometrik girişli apartman kulelerinin lobilerine artizan burritolar bırakıyorlar; yukarıdaki sakinlerle ise bir kez bile göz göze gelmiyorlar.
- Özel mi, Kamusal mı? Kamu altyapısı zorlandıkça varlıklılar oyundan çekiliveriyor. Camları filmli, Wi-Fi’lı özel lüks otobüsler çalışanları toplu taşımaya hiç uğratmadan yarımada boyunca güneye taşıyor. Varlıklı mahallelerde özel güvenlik ekipleri devriye geziyor, sokakları da otomatik plaka okuyucu ağları ve öngörücü kameralar izliyor.
Neal Stephenson’ın Snow Crash’te alaya aldığı, Mike Pondsmith’in Cyberpunk masaüstü oyunlarının evrenine yerleştirdiği şey tam da buydu: kamusal hayatın özelleştirilmesi ve parçalanması. Yine de distopik kurguyla Körfez Bölgesi gerçekliğinin bu kadar örtüşmesi tesadüf değil. Türü icat eden yazarlar zaten tam da bu sokaklara bakıyordu.
Hikâye Doğduğu Yere Dönüyor
Belki de en büyük ironi şu: Türün öncüleri, Körfez Bölgesi’ni kelimenin tam anlamıyla şablon olarak kullandı.
Philip K. Dick’in 1968 tarihli romanı Androidler Elektrikli Koyun Düşler mi? (Blade Runner’ın uyarlandığı kitap) Los Angeles’ta geçmez. Mekânı çürüyen, sise boğulmuş, kıyamet sonrası bir San Francisco’dur: Varlıklılar yapay yaşama kafayı takmışken unutulmuş sınıflar terk edilmiş, çöp dolu apartmanlarda ömür tüketir.
Daha da öngörülü olanı, William Gibson’ın 1993 tarihli romanı Virtual Light (Köprü Üçlemesi’nin ilk kitabı). Gibson burada orta sınıfı buharlaşıp içi boşalmış, yakın gelecekteki bir San Francisco hayal eder. Şehir ultra zengin teknokratlarla kalabalık bir evsiz nüfus arasında bölünmüştür; evsizler Bay Bridge’i ele geçirip çadırlardan ve hurdadan toplanmış teknolojiden kurulu, kendi kendini yöneten devasa bir gecekondu mahallesine çevirmiştir. Otuz yıl önce bu spekülatif kurguydu; bugün yerel gazete haberi gibi okunuyor.
Tarz Sandığımız Uyarı
Siberpunk havalı olsun istedik. Çatıdan çatıya atlamamızı sağlayan sibernetik implantlar, karamsar synthwave müzikler ve herkesin bir rock yıldızı hacker’a benzediği bir dünyanın sinematik kiri olsun istedik.
Onun yerine gerçeğini aldık: geç dönem tekno-kapitalizmin sıradan, bürokratik, polar yelekli gerçekliğini. İnsanlığın en çok yatırım çeken zihinlerinin bulutta dijital tanrılar çağırdığı, aşağıda, yerde ise temel ihtiyaçların asma kilitli pleksiglasın ardında durduğu ve insanların betonun üstünde oturdukları yerde uyuduğu bir şehir aldık.
San Francisco bundan daha siberpunk olamaz. Meğer bir siberpunk romanının içinde yaşamak, onu okumaktan çok daha az göz alıcıymış.
Yorumlar